พญาครุฑ แพ้อะไร ที่ข้อมูลประวัติศาสตร์และโบราณคดียืนยันได้?

บ่อยครั้งที่ผมกลับมาคิดถึงคำถามนี้เพราะมันชวนให้แยกความแตกต่างระหว่าง 'ความเป็นตำนาน' กับ 'ข้อเท็จจริงเชิงโบราณคดี' ที่นักประวัติศาสตร์พูดถึง

จากมุมมองเชิงประวัติศาสตร์และโบราณคดี ไม่มีหลักฐานที่ยืนยันว่า พญาครุฑมี 'อาการแพ้' ในความหมายทางการแพทย์สมัยใหม่ เช่น แพ้สารบางชนิดหรือไวต่อสารก่อภูมิแพ้ใดๆ ตรงกันข้าม ข้อเขียนโบราณและศิลาจารึกต่าง ๆ ตั้งใจนำเสนอความเป็นศักดิ์สิทธิ์ของครุฑในฐานะศัตรูคู่กับนาค ไม่ใช่สิ่งมีชีวิตที่แพ้ต่อเขาหรือควันอะไร

แหล่งข้อมูลที่ยืนยันความสัมพันธ์แบบศัตรูนี้ได้แก่ ตำนานใน 'Mahabharata' หรือบรรดา 'Puranas' และภาพปั้นตามวัดโบราณซึ่งมักแสดงครุฑกำลังกินหรือข่มนาค ผลสรุปที่ผมยึดคือ ประวัติศาสตร์ยืนยันว่าสถานะของครุฑคือผู้ปกป้อง/ปราบนาค ไม่ใช่องค์ประกอบของความอ่อนแอทางกายภาพแบบที่คำว่า 'แพ้' หมายถึง

ในฐานะคนที่ชอบอ่านภาพสลักหินและจิตรกรรมโบราณ ผมเคยสังเกตว่าศิลปะมักสะท้อนความขัดแย้งมากกว่าการระบุอาการป่วยหรืออาการแพ้ของสิ่งเหนือธรรมชาติ งานแกะสลักบน 'Borobudur' และเรือนไม้แกะสลักในบาหลีมักเห็นครุฑเป็นสัญลักษณ์แห่งอำนาจที่ขจัดงูหรือพลังอันตรายอื่น ๆ ซึ่งชี้ชัดว่าความสัมพันธ์ระหว่างครุฑกับนาคเป็นการเป็นศัตรูทางตำนานมากกว่าการโรคภูมิแพ้แบบมนุษย์

มีความเชื่อชาวบ้านที่ผมเคยได้ยินว่าครุฑถูกขับไล่ด้วยบางสิ่ง เช่น เสียงระฆังหรือกลิ่นหอมจากสมุนไพร แต่สิ่งเหล่านี้เป็นเรื่องของพิธีกรรมมากกว่าจะเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ดังนั้น ถามว่าโบราณคดียืนยันได้ไหม คำตอบสั้นๆ คือไม่ในแง่การแพ้แบบสมัยใหม่ แต่ยืนยันได้ว่าครุฑเป็นศัตรูของนาคและได้รับการบูชาเพื่อป้องกันภัย

งานขุดค้นหลายแห่งเปิดเผยภาพจำของครุฑที่กำลังกัดหรือย้ำยีงู ซึ่งเป็นข้อมูลเชิงโบราณคดีที่ช่วยยืนยันมุมมองเชิงสัญลักษณ์ได้ชัดเจน อย่างที่ผมเห็นจากแผ่นหินที่ปรากฏในซากปราสาทของ 'Angkor Wat' กับภาพจิตรกรรมฝาผนังที่เล่าเรื่องจาก 'Jataka' ความขัดแย้งครุฑ–นาคถูกนำเสนอซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่ไม่มีบันทึกทางการแพทย์หรือบันทึกการรักษาใดที่บอกว่าครุฑมีอาการแพ้บางสิ่ง

เมื่อลองเปรียบเทียบกับวัตถุโบราณอื่น ๆ เช่น เครื่องรางหรือเหรียญที่มีรูปครุฑ ผมพบว่าพวกมันถูกใช้เป็นเครื่องรางป้องกันภัยหรือเครื่องหมายอำนาจ ไม่ใช่สัญลักษณ์ของอาการอ่อนแอหรือความเปราะบาง ข้อสรุปที่ผมถือไว้คือ บันทึกเชิงประวัติศาสตร์ยืนยันความเป็นศัตรูเชิงสัญลักษณ์กับนาค แต่ไม่เคยยืนยันการแพ้แบบทางการแพทย์

ท้ายสุดผมมองเรื่องนี้แบบคนรักตำนาน: ครุฑในนิทานกินงูและต่อสู้กับนาคมากกว่าแพ้หรือจามให้กับอะไรสักอย่าง เรื่องเล่ามากมายจากแถบเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้แสดงให้เห็นครุฑเป็นผู้คุ้มภัยหรือสัญลักษณ์อำนาจ อย่างตัวอย่างฉากที่ครุฑยกนาคหรือครุฑปราบนาคใน 'Ramayana' ล้วนเน้นความขัดแย้งเชิงสัญลักษณ์ ไม่ใช่ความเปราะบางทางกายภาพ

ผมเลยชอบจะบอกว่า ถ้าตั้งคำถามแบบวิทยาศาสตร์ว่าแพ้ไหม คำตอบคือไม่มีหลักฐานยืนยัน แต่ถาถามในเชิงตำนานว่าอะไรที่ครุฑเกลียดหรือเป็นศัตรู คำตอบชัดเจนว่าคือ 'นาค' — และนั่นก็เป็นเสน่ห์ของเรื่องเล่าโบราณที่ยังคงตราตรึง

ภาษาศาสตร์ช่วยให้ผมเข้าใจภาพรวมได้ดีขึ้น เมื่อตามรอยคำเมฆ เช่นชื่อและคําเรียกต่าง ๆ ของครุฑกับนาค บทกลอนและจารึกมักกำหนดบทบาทชัดเจนว่าเป็นปัญญาชนหรือเทพนักรบที่ปราบงู ไม่ได้บอกว่ามีความไวหรือแพ้สารบางอย่าง นี่ทำให้ผมมองว่า 'แพ้' เป็นคำสมัยใหม่ที่ไม่สอดคล้องกับบริบทดั้งเดิมของข้อความโบราณ

ดังนั้น ในเชิงตรรกะและเชิงหลักฐาน ผมจึงสรุปได้ว่าไม่มีหลักฐานโบราณคดีหรือประวัติศาสตร์ที่บอกชัดว่าพญาครุฑแพ้บางสิ่งในความหมายทางการแพทย์