Novelas y relatos de Don Custodio El Filibusterismo Katangian

Talagang tumimo sa akin ang bigat ng kasaysayan nang unang mabasa ko ang ‘El Filibusterismo’. Hindi lang ito kwento ng isang taong nagbalik para maghiganti—ito ay produktong lumaki mula sa mahahabang sugat ng lipunang Pilipino sa ilalim ng Espanyol. Ang pinakapinagmulan ng kanyang kaligirang pangkasaysayan ay ang malawakang pang-aabuso ng kolonyalismo: ang labis na kapangyarihan ng mga prayle, ang sapilitang tributo at labor, at ang katiwalian ng mga opisyal na Espanyol na tunay na nakasulat sa araw-araw na karanasan ni Rizal at ng kanyang kababayan.

Bukod diyan, malinaw ang mga konkretong pangyayaring humubog sa nobela: ang Cavite Mutiny noong 1872 at ang kaparusahan sa tatlong paring Gomez, Burgos, at Zamora (Gomburza) na nag-iwan ng marka sa kolektibong alaala ng mga Pilipino. Nandiyan din ang kilusang Propaganda sa Europa, kung saan nasilayan ni Rizal ang kalayaan ng mga ideya at umusbong ang kanyang pagkabigo sa maling reporma—mga damdaming inilipat niya sa mas madilim at rebolusyonaryong himig ng ‘El Filibusterismo’. Sa kabuuan, ang nobela ay salamin ng panahong lumalago ang galit at pagnanais ng tunay na pagbabago sa bansa, at ang mga eksenang makikita mo ay halos direktang hango sa mga pangyayaring iyon at sa personal na obserbasyon ni Rizal bilang dayuhan-tingin at anak ng kolonya.

Nakakatuwang isipin na tuwing binabalik-balikan ko ang 'El Filibusterismo', nagiging mas malinaw kung bakit kailangan ng malalim na kaligirang pangkasaysayan para maintindihan ang bawat galaw ng nobela. Mararamdaman mo agad na hindi lang ito kwento ng iisang paghihiganti: ito ay pagkaigting ng lumang sistema, ng mga prayle, ng korapsyon sa hukuman, at ng mahinang reporma sa ekonomiya na dinanas ng sambayanang Pilipino noong huling bahagi ng ika-19 na siglo. Kapag alam mo ang nangyari sa 1872, ang Cavite Mutiny, at ang pagbibinyag sa kaso ng Gomburza, mas nagiging mabigat ang pag-unawa sa galaw ni Simoun at ang desperasyon ng mga tauhan.

Pagkatapos, nagkakaroon ka rin ng mas malinaw na pag-unawa sa pagkakaiba ng tono ng 'El Filibusterismo' at ng 'Noli Me Tangere' — mas mapait, mas planado at mas mapanganib. Ang mga eksenang sa paaralan, ospital, at korte ay hindi random; punong-puno sila ng komentaryo sa sistemang panlipunan at pinansyal. Mas dumarayap ang kabulukan kapag alam mong may totoong mga batas at patakaran noon na pumipigil sa pag-unlad ng karaniwang tao.

Sa huli, natutunan kong hindi sapat na mahalin lang ang nobela dahil maganda ang prosa. Kailangan mo ding kilalanin ang panahon na ginamit ng may-akda para masubaybayan ang kanyang sinimulang repleksyon — kung paano niya gustong pukawin ang damdamin ng mga nabiktima at sabay na hamunin ang mga nag-aapi. Iyon ang nagbibigay ng tunay na bigat at kabuluhan sa pagbabasa ko ngayon.

Naku, kapag nagbuod ako ng 'El Filibusterismo' para sa klase o sa tropa, palagi kong sinisimulan sa isang malinaw na one-liner: ito ang madilim at mapait na pagpapatuloy ng 'Noli', kwento ng pagbabagong nagbago na naging paghihiganti. Sa unang talata ng buod ko, binabanggit ko agad ang tunay na katauhan ni Simoun—hindi lang isang alahero kundi isang taong sugatan ang dangal at naghahasik ng kaguluhan dahil sa matinding poot.

Sunod, hinihiwalay ko ang mga pangyayaring dapat talagang tandaan: ang pagbalik ni Simoun sa Maynila na may lihim na plano, ang mga eksenang nagpapakita ng kabulukan ng kolonyal na lipunan at prayle, at ang mga sandali na nagpapakita ng pag-asa mula kina Basilio, Isagani at Juli. Hindi ko nilalagay lahat ng subplots—pinipili ko lang ang mga tagpo na direktang umuugnay sa plano ni Simoun at sa unti-unting pagbagsak ng kanyang ambisyon.

Tinapos ko ang buod sa maikling pambungad na pangwakas: ano ang tema? Poot, pagkabigo ng radikal na paghihiganti, at ang moral na dilemmas ng reporma kontra rebolusyon. Kapag ganito ko ginagawa, madaling makuha ng mambabasa ang kabuuang tono at diwa ng akda nang hindi nalulunod sa detalye.