Novel & Cerita Every Last Word

Habang binabalikan ko ang damdamin ni Rizal sa 'Mi último adiós', palagi kong napapatingin sa huling talata dahil doon nakasalalay ang pinakamalinaw na alay niya sa bayan. Narito ang karaniwang tinutukoy na pinakahuling talata sa orihinal na Espanyol:

"Adiós, Patria adorada, región del sol querida, Perla del mar de Oriente, nuestro perdido Edén: A darte voy alegre la triste, mustia vida, Y fuera más brillante, más fresca que la flor del bien. Te doy por consuelo esta, mi muerte, mi herencia; Que al fin dará libertad a tu criatura amada."

Kapag isinalin ko ito sa Filipino, ganito ang pakiramdam ng diwa: "Paalam, minamahal na bayan, lupain ng mahal na araw, perla ng dagat ng Silangan, ang ating nawalang Paraiso. Buong puso kong iniaalay sa iyo ang malungkot at nanghihimalang buhay ko, at sana maging mas maliwanag at sariwa pa ito kaysa sa magandang bulaklak ng kabutihan. Ibinibigay ko bilang kaaliwan ang aking kamatayan — ang aking mana — na sa huli ay magdadala ng kalayaan sa iyong minamahal na nilalang."

Sa madaling salita, ipinapakita ng huling talata ang ganap na pag-aalay: hindi bumabalik ang may-akda na may galit o bigo, kundi may payapang pagtanggap at pag-asa na ang kanyang kamatayan ang magiging pamana na magpapalaya sa bayan. Para sa akin, ang linya na "mi muerte, mi herencia" ay parang isang huling testamento — pinakabuo at pinakamatapang na regalo ng isang anak sa kanyang ina. Natatandaan ko pa kung gaano ako napangiti at nagluha nang unang beses kong basahin ito: malinaw at matapang ang pag-ibig na iyon.