Sino Ang Sumulat Ng Nobelang Dayami?

Aba, ang tanong mo nagbunsod ng maliit kong literary crusade—'Ako ang Daigdig' ay isinulat ni Alejandro Abadilla, at mahalagang ituwid agad na hindi ito nobela kundi isang bantog na tula na madalas ituring na simula ng modernismo sa panitikang Tagalog. Natandaan ko pa noong una kong nabasa ang tula na parang sinuntok ako ng tuwirang pahayag: ang pambungad na linya ay isang matapang na deklarasyon ng sarili na sumira sa mga kupas na anyo ng tradisyonal na tula. Si Abadilla, bilang makata, ay kilala sa paglayo sa mahigpit na estruktura at pagtangkang gawing mas malaya ang daloy ng imahinasyon at salita sa Tagalog. Sa koleksiyon ng kanyang mga sinulat at sa mga aralin sa paaralan, laging lumilitaw ang 'Ako ang Daigdig' dahil sa lakas ng tinig nito—hindi lang dahil sa nilalaman kundi dahil sa paraan ng paghahabi ng ideya at larawang pangwika. Kung susuriin mo, makikita mong pumapakpak ang tula sa temang sentral ng pagkakakilanlan at kapangyarihan ng persona: isang nag-aangkin ng mundo, hindi sa makamundong paraan kundi bilang sining ng pagbuo ng sarili at pananaw. Bilang tagahanga ng panitikan, talagang na-appreciate ko kung paano nito hinamon ang mga mambabasa na mag-isip na ang wika at himig ng tula ay puwedeng maging instrumento ng pagbabago. Madalas ko itong ipinaalala sa mga kaibigan kapag napag-uusapan namin ang pagbabago ng anyo sa pagsusulat: maliit lang ang tula pero malakas ang alon na kanyang nililikha. Sa huli, ang pangalan ni Alejandro Abadilla ay hindi mawawala sa usaping iyon—siya ang may-akda ng 'Ako ang Daigdig', at ang tula niya ay patuloy na nagbibigay ng inspirasyon at diskusyon hanggang ngayon.

Sa tuwing mababangon ako sa eksena ng dayami, parang bumabalik ang init ng luma naming kubo at ang mabagal na pag-ikot ng panahon. Hindi lang ito simpleng materyal—sa nobela, ang dayami madalas nagsisilbing tanda ng kahirapan at kasimplihan: unan, kutson, at tolda ng mga taong ipinagkakait ng lipunan ang ibang mga bagay. Sa mga tagpo kung saan kinakapit ng mga tauhan ang dayami, kitang-kita ang pag-aayos ng sarili sa gitna ng kakulangan, parang maliit na ritwal ng pag-survive. Bukod diyan, nakikita ko rin ang dayami bilang simbolo ng pag-aani at pag-ikot ng buhay. Dumating man ang tag-ulan o tagtuyot, and dayami ang bakas ng nagdaang panahon—mga panahong may pag-asa at mga panahong nag-iwan lang ng tuyong alaala. Minsan, ginagamit din ito ng may-akda para ipakita ang pagkakaiba-iba ng perspektiba: para sa ilan, ang dayami ay init at kanlungan; para sa iba naman, ito ay kahinaan at pagkaluma. Sa huli, ang dayami sa nobela ay parang maliliit na piraso ng katauhan—mga simpleng bagay na nagsasalamin ng mga desisyon, alaala, at katotohanang hindi agad napapansin pero nagmumula pa rin sa puso ng kuwentong tumitibay habang binabasa mo.

Teka — natuwa ako sa tanong mo kasi trip kong gumampan bilang maliit na aklat-detektib minsan. Kapag may librong pinamagatang ‘Ang Aking Ama’, unang ginagawa ko ay hanapin ang mismong pahina ng pamagat (title page). Doon karaniwan naka-print ang pangalan ng may-akda, taon ng publikasyon, at ang publisher. Kung nasa kamay ko ang pisikal na libro, saka ko tinitingnan ang colophon o copyright page sa likod ng title page para sa mas kumpletong impormasyon: ISBN, edisyon, at minsan pati ang pangalan ng tagasalin kung may translation. Kung wala naman ang libro sa kamay ko, agad akong nag-Googling gamit ang eksaktong pamagat sa loob ng single quotes — halimbawa, ‘Ang Aking Ama’ — at sinasama ang salitang ’novel’, ’ISBN’, o pangalan ng publisher kapag may hinala. Gustung-gusto ko ring tumingin sa mga katalogo tulad ng WorldCat, National Library of the Philippines online catalog, at Google Books; madalas lumilitaw dun ang author at mga edisyon. Kung serialized ito dati, napapansin kong maraming lokal na nobela ay nauna munang lumabas sa mga magasin tulad ng Liwayway o Tagalog magazines, kaya minamarka ko rin ang mga archive na iyon. Bilang panghuli, kapag lumabas na ang author, chine-check ko kung may iba pang akda niya para ma-verify ang estilo at konteksto — malaking tulong ito para siguraduhing tama ang pagkakakilanlan. Masaya talaga ang maghukay ng background ng isang libro; pakiramdam ko detective na nagbabalik ng kwento sa may-akda.

Teka, 'Nakyum'—medyo pamilyar ang tunog nito pero hindi agad tumutunog ang kampana sa akin. Bilang mahilig sa pagbabasa ng mga indie at online na nobela, madalas akong makatagpo ng mga pamagat na mukhang misteryoso o kaya'y regional na publikasyon na hindi agad lumalabas sa malalaking database. Sa karanasan ko, may tatlong madalas na dahilan kung bakit mahirap hanapin ang may-akda: una, self-published o Wattpad origin ang akda kaya hindi tradisyonal ang imprint; pangalawa, posibleng ibang romanisasyon o maling baybay ng pamagat (lalo na kung galing ito sa Korean, Japanese, o ibang wika); at pangatlo, maaaring ito ay fanfiction o serialized online piece na gumagamit ng alias para sa may-akda. Para matrace ang original na may-akda kapag ganito ang kaso, lagi kong tinitingnan ang copyright page o ang unang pahina ng epub/print, hinahanap ang ISBN sa Amazon o Google Books, at sinisiyasat ang Goodreads o WorldCat. Kung online-serialized, kadalasan nasa Wattpad o mga Filipino indie publisher tulad ng Anvil o Visprint ang impormasyon. Minsan rin, social media hashtags at publisher logos sa likod ng pabalat ang naglalagay ng clue. Personal, tuwang-tuwa ako kapag natutuklasan ang obscure finds—may kakaibang thrill kapag nalaman mo ang tunay na pangalan sa likod ng isang akdang yumanig sa damdamin mo.

Natatandaan ko pa noong una kong nakaabot ng kopya ng ’Aliping Namamahay’—mga pahina nitong puno ng tensiyon at maliliit na detalye ng pang-araw-araw na buhay ang agad na kumapit sa utak ko. Ang may-akda ng nobelang ito ay si Liwayway A. Arceo, isang kilalang manunulat sa panitikang Pilipino na mahilig talakayin ang mga usapin ng pamilya, katayuan sa lipunan, at ang kababaang-loob ng mga karakter na madalas hindi binibigyang-boses. Sa pagbabasa, kitang-kita mo ang kanyang husay sa paglalarawan ng damdamin ng mga tauhan at ang mapanuring pagtingin sa tradisyonal na relasyon sa bahay at lipunan. Hindi lang siya basta nagsalaysay; may paninindigan siyang ipinapakita sa bawat eksena—kung paano naaapektuhan ng kahirapan, pag-ibig, at tunggalian ang pagkatao ng mga nasa gitna. Talagang nagtatagal sa isip ang tema ng pagkaalipin sa loob ng sariling tahanan, at kung paano ito umiikot sa mga desisyon at sakripisyo ng mga karakter. Para sa akin, si Liwayway A. Arceo ay isa sa mga bumuo ng tulay para mas maintindihan natin ang pensyon ng klasikong nobela sa konteksto ng Pilipino, at ’yung impluwensya nito ramdam pa rin ngayon sa mga akdang tumatalakay sa pamilya at lipunan.

Tuwang-tuwa ako kapag napag-uusapan ang mga akdang tumatatak — at isa sa mga lumalabas sa isip ko ay ang nobelang ‘Bugambilya’, na isinulat ni Lualhati Bautista. Mahilig ako sa paraan niya ng paglalatag ng mga emosyon at tensiyon sa loob ng isang tahanan o komunidad, at kahit na hindi ito kasing kilala gaya ng 'Dekada '70' o 'Bata, Bata... Pa'no Ka Ginawa?', ramdam mo pa rin ang kanyang tinik sa mga karakter at ang tapang sa pagharapin ang lipunan. May nostalgia at pigment ng realismo sa mga pahina ng ‘Bugambilya’ — para sa akin, parang tanawin ng mga bulaklak na nagtatago ng mga hinaing at lihim ng mga tauhan. Nakakatuwang isipin na kahit mga simpleng bagay, tulad ng pagtatanim ng bugambilya sa bakuran, nagiging simbolo ng paglago, pagkapinsala, at pag-asa. Bilang mambabasa na lumaki sa bahay na puno ng mga kwento, nai-interpret ko ito bilang isang mapusok na pagnanais na maghilom at mag-iba. Kung hahanapin mo ang estilo ni Lualhati sa kanyang mga sinulat — mabilis na diyalogo, matalas na obserbasyon sa ugnayang-pamilya, at isang malupit pero matapat na pagninilay sa lipunan — makikita mo lahat 'yan sa 'Bugambilya'. Natutuwa akong nakikita pa rin ng mga bagong henerasyon ang kanyang tinig; para sa akin, hindi mawawala ang timpla ng tapang at malasakit na dala ng akdang ito sa puso ng panitikang Pilipino.

Sabihin ko nang diretso: kapag narinig ko ang pamagat na 'ang aking pamilya', unang pumapasok sa isip ko ay ang ideya na madalas itong gamitin bilang pamagat ng mga sanaysay o aklat pambata kaysa bilang isang kilalang nobela mula sa isang solong tanyag na may-akda. Madami akong nabasa sa mga school readers at anthology na may pamagat na kapareho o halos kapareho, at kadalasan walang malinaw na iisang manunulat na iniuugnay dito — minsan ito ay gawa ng isang guro, estudyante, o kolektibong akda para sa mga aralin. Dahil dito, hindi ko maipapangalan ang isang partikular na nobelang kilala sa buong pilipinas na eksaktong pinamagatang 'ang aking pamilya'. Bilang tagahanga at madalas mag-browse sa mga lumang aklat at online catalogs, natutunan ko na kapag naghahanap ka ng eksaktong may-akda, pinakamabilis na sagot ay tingnan ang mismong edisyon: ang pahina ng copyright o ang front cover ay nagpapakita ng may-akda. Sa mga kaso rin na ito ay bahagi ng koleksyon o aklat-aralin, maaaring banggitin bilang kontribusyon sa loob ng antolohiya kaysa isang standalone na nobela. Sa huli, ang pamagat na 'ang aking pamilya' ay parang isang genericong pamagat na paulit-ulit lumilitaw sa iba’t ibang anyo — sanaysay, tula, maikling kwento, at aklat pambata — kaya ang pinakamalinaw na paraan para malaman ang may-akda ay i-trace ang partikular na publikasyon na hawak mo. Ganun ang experience ko sa paghahanap: minsan simple, minsan nakakaintriga, pero laging rewarding kapag nakuha mo ang source.

Sino ba ang magbabalot sa damdamin ng mga tao tulad ng ginawang sabihin ni Haruki Murakami? Isang madamdaming manunulat, siya ay kilala sa kanyang paraan ng paglikha ng mga kuwento na puno ng emosyon at kahulugan. Maraming tema sa kanyang mga nobela tulad ng 'Norwegian Wood' at 'Kafka on the Shore' ang nagsasalamin sa damdamin ng lungkot at pag-asa. Laging sinasayaw ng kanyang mga tauhan ang mga alon ng kalungkutan, na tila bumabalot sa kanila. Ang estilo ni Murakami ay parang magkakaroon ka ng pag-uusap sa iyong sarili—napaka nakaka-relate! Lagi akong naiwan na nagmumuni-muni pagkatapos kong basahin ang kanyang mga gawa. Sa kanyang mga kwento, may mga pagkakataon na tila ipinapakita niya ang pagkakaugnay-ugnay ng mga tao sa kabila ng kanilang mga pagkakaiba, na nagbibigay ng mas malawak na pananaw sa damdamin ng tao. Isa pang manunulat na hindi matatawaran sa usaping ito ay si Margaret Atwood, na ang mga kwento ay puno ng mga makapangyarihang tema ng pagkababae at sosyal na katarungan. Sa kanyang obra, tulad ng 'The Handmaid's Tale', nagagawa niyang ipakita ang mga damdamin ng takot, pagsakop, at kahit pagtutol sa maraming tawag ng panahon. Ang kanyang estilo ay puno ng simbolismo at mayroon itong nakakakilig na paraan ng pagpapahayag na talagang pumapasok sa isip ng mga mambabasa. Madalas kong sinasabi na ang kanyang mga kwento ay hindi lamang kwento—ito ay mga babala, nagpapakita ng posibleng hinaharap na dapat nating pag-isipan. Siya ang isa sa mga sinisilip ko sa mga damdaming mas kumplikado. Huwag nating kalimutan si Paulo Coelho, na sa mga simpleng salitang ginagamit niya ay nailalarawan ang masalimuot at malalim na damdamin. Ang kanyang aklat na 'The Alchemist' ay hindi lang tungkol sa paglalakbay kundi sa pag-unawa sa mismong puso at damdamin ng tao. Ang mga tema ng pag-asa at pagtuklas sa sarili ay talagang tinatapik ang ating damdamin, kaya’t maraming tao ang nakakahanap ng inspirasyon sa kanyang mga gawa. Para sa akin, ang kanyang mga mensahe ay palaging nagbibigay ng panibagong pananaw sa mga hamon at kadalamhatian ng toro ng buhay, kung saan ang bawat tao ay may kanya-kanyang landasin at paaran.

Habang iniisip ko ang titulong 'butil ng kape', wala akong maalalang kilalang nobela sa mainstream na literatura ng Filipino na ganitong pangalan. Madalas akong magbasa at maghanap ng mga lumang at bagong aklat, at kung may tumatak na pamagat gaya nito, karaniwan ay may mga tala sa mga talaan ng aklatan o sa online shop. Posibleng mayroon ngang self-published o lokal na maiiksing publikasyon na may ganitong pamagat na hindi gaanong kilala, kaya hindi ito agad lumalabas sa aking memorya. Kung naghahanap ka talaga ng may-akda, magandang tingnan ang ISBN, ang likod ng pabalat ng libro, o ang tala sa mga online marketplace at Facebook pages ng mga lokal na manunulat. Minsan kasi ang mga indie o print-on-demand na libro ay hindi agad nire-record sa mga malalaking katalogo, kaya mas mabilis mong mahahanap ang may-akda kung may harapang impormasyon tulad ng publisher o taong nag-post ng listing. Personal, naiintriga ako sa ideya ng pamagat—parang may payak ngunit malalim na tema na puwedeng tuklasin—kaya alam kong maraming posibleng manunulat, mula sa baguhan hanggang sa beteranong nagsusulat nang pribado.

Sobrang curious ako tungkol dito — at kung tatanungin ko sa pananaliksik at pagbabasa ko ng mga lumang katalogo, wala akong makita na malawakang kinikilalang nobelang eksaktong pinamagatang 'Kayumanggi'. Madalas ginagamit ang salitang 'kayumanggi' bilang paglalarawan ng kulay ng balat o ng temang pambansang identidad sa maraming akda, pero hindi ito karaniwang pamagat ng isang bantog na nobela sa kanon ng panitikang Filipino. Halimbawa, kapag pinag-uusapan ang mga nobelang tumatalakay sa kolonyalismo at pagkakakilanlang Filipino, lumilitaw ang mga pamagat tulad ng 'Noli Me Tangere' at 'El Filibusterismo' ni Jose Rizal, o kaya'y ang makabayan at realistang tono ng 'Mga Ibong Mandaragit' ni Amado V. Hernandez at ang sosyal na komentaryo sa 'Canal de la Reina' ni Liwayway A. Arceo. Kung ang hinahanap mo ay isang akdang tumatalakay sa kayumangging identidad o kulay ng balat, maraming modernong nobela at maikling kwento ang sumusubok nun, pero hindi ko maitatala ang isang kilalang nobelang literal na pinamagatang 'Kayumanggi'.