Nakakaantig talaga ang isang linyang madalas nating marinig mula sa panahon ni Rizal hanggang ngayon: "Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan ay hindi makararating sa paroroonan." Kapag nabanggit ‘El Filibusterismo’, natural na naiisip ko ang bigat ng mga salita—hindi lang ito paalaala sa kasaysayan, kundi paalala din sa sarili. Bilang taong lumaki sa mga aral ng paaralan at mga diskusyon sa bahay, palagi kong naaalala ang linyang ito tuwing nagtataka ako kung bakit mahalaga pa rin ang pagtukoy sa pinagmulan natin, kultura man o personal na karanasan.
Sa personal kong karanasan, naka-ugat ang linyang ito sa mga sandaling kailangan kong bumalik sa mga unang dahilan kung bakit ko sinimulan ang isang proyekto o relasyon. Parang nagsasabing: alamin muna kung saan ka nagmula para hindi ka maligaw sa direksyon mo. Sa konteksto ng bansa, mas matindi: hinahamon tayo nito na alalahanin ang kasaysayan, mga sakripisyo at pagkakamali para maging matalino ang mga susunod na hakbang.
Hindi ko sinasabi na laging madali ang pag-alaala—minsan masakit, minsan nakakahapo—pero para sa akin, iyon ang punto: ang paglingon ay hindi pagnanasa sa nakaraan, kundi pagkatuto mula rito. At dahil diyan, ang simpleng linyang ito ay nagiging sandigan na rin tuwing kailangan kong magdesisyon nang may puso at mahinahong pag-iisip.