Lumang usapan sa baryo ang mga diwata—parang hangin, palihim pero ramdam. Sa aking pagkabata, lagi akong pinapakinggan na mag-ingat sa punong malapit sa batis dahil baka nakatira ang isang diwata roon. Sa pinakasimpleng antas, ang mitolohiya ng diwata ay nag-ugat sa paniniwala sa espiritu ng kalikasan: mga nilalang na may kapangyarihan na magbigay ng biyaya o sumpa depende sa paggalang ng tao. May halong impluwensyang Austronesian, hindu-buddhist ('devata' mula sa Sanskrit), at kalaunan, kulit ng kolonyal na pananaw na nagbigay ng mga bagong kuwento at pag-interpretasyon. Kaya iba-iba ang anyo nila—may naglalahad bilang magandang babae sa tabing-ilog, may nagsisilbing matandang tagapangalaga ng bundok, at may mga enigmatic na nilalang na hindi mo maiisip kung kaibigan o kaaway.
Bilang matagal nang nakikinig sa mga kuwentong-bayan, napansin ko ang paulit-ulit na tema: paggalang sa kalikasan, kapangyarihan ng kababaihan, at ang ideya ng balanseng ugnayan sa pagitan ng tao at ng hindi nakikitang mundo. Sa 'Maria Makiling' makikita ang diwata bilang mapagbantay ng bundok at katahimikan; sa iba pang rehiyon, makukuha mo ang mga engkantada o mga anito na may sariling mga ritwal at tradisyon. Maraming alamat ang nagtuturo ng moral—huwag magwaksi ng biyaya, huwag manakit ng kalikasan, mag-alay ng pagkain o bulaklak kung dumaraanan ang punso o batis. Ang ritwal na ito—maliit na 'pagpapahalaga'—ay parang sinaunang protocol para maiwasan ang gulo at panatilihin ang armonya.
Higit pa sa kababalaghan, nakikita ko ang mga diwata ngayon bilang simbolo ng resilience at pangangalaga sa kalikasan: mga kuwento na muling nabubuhay kapag may panganib sa kagubatan o ilog dahil may tao pa ring nagmamalasakit. Personal kong naramdaman ang kakaibang pag-respeto sa tuwing nasa bundok ako—tila ang katahimikan ay may kasamang presensya. Hindi naman lahat ng kuwento ay mabait; may takot at aral din. Pero para sa akin, ang alamat ng diwata ay hindi lang kwento ng supernatural—ito ay paalala ng obligasyon natin sa mundo, at ng kagandahan ng pananaw ng mga ninuno na nagbigay saysay sa bawat punla at agos ng tubig.