Epiphany In Tagalog Novels & Stories

Lagi akong naaaliw kapag napag-uusapan kung alin ang "pinakaunang" lumabas sa epikong Pilipino — parang sinusubukan nating hulaan kung saan nagsimula ang pinakamahabang usapan sa isang malaking salu-salo ng ating mga ninuno. Sa totoo lang, wala akong makikitang iisang talinghaga o kasabihan na malinaw na maituturing na una dahil karamihan sa epiko ay oral tradition: pinapasa-pasa sa mga mambibigkas at nag-iiba-iba depende sa lugar at panahon. Ang pinakamalapit na masasabi kong "pinakamaaga" ay ang mga pahayag ng karunungan na paulit-ulit na lumilitaw sa mga epikong gaya ng 'Hudhud', 'Darangen', 'Hinilawod', at 'Biag ni Lam-ang'—mga epikong sinulat o naitala noong mga huling siglo ngunit ang pinagmulan nila ay mas matanda pa.

Kapag binasa ko ang mga bersyon ng 'Hudhud' at 'Darangen', napapansin kong may paulit-ulit na mga paalala: igalang ang matatanda, mahalin ang pamilya, maging matapang pero may dangal, at panindigan ang pangako. Hindi ito eksaktong nakasulat tulad ng isang maikling kasabihan na natinang sinasabi ngayon, kundi mas katulad ng mahabang pangungusap o talinghaga na umaakay ng aral. Dahil oral ang pamamaraan, ang "unang" kasabihan ay maaaring isang simpleng linya tungkol sa pagiging tapat o paggalang — pero mahirap patunayan kung alin eksakto ang pinakauna.

Kung hihilingin kong pumili, mas gusto kong magtuon sa tema kaysa sa isang salita: ang pinakamatandang umiiral na karunungan sa ating epiko ay ang pagpapahalaga sa komunidad at dangal ng pamilya. Iyon ang paulit-ulit na leksyon na sa tingin ko ang tunay na nagpapatuloy mula sa pinakamaagang panahon hanggang ngayon, at iyon ang nagustuhan ko sa mga epikong ito — parang isang lumang playlist ng payo na hindi tumatanda at patuloy na nagpapalakas sa atin.