Novel & Cerita Sino Ang Pumatay Kay Lapu-lapu

Nakakaintriga ang tanong na 'sino ang pumatay kay Lapu-Lapu' kasi madalas sa atin nauuna agad ang kuwento tungkol sa pagkamatay ni Magellan, hindi sa kay Lapu-Lapu. Sa personal kong pagkabighani sa mga alamat at historya, napansin ko na dalawang bagay: unang-una, labis ang halo-halong bersyon mula sa oral tradition ng Visayas; pangalawa, kulang at magulong tala mula sa mga mananakop kaya nagkaroon ng puwang para sa mga alamat.

Ayon sa ilang alamat, hindi talaga pinatay si Lapu-Lapu ng mga Kastila. May mga naniniwala na namatay siya nang payapa, tumanda at naglaho sa kasaysayan ng parang bayani na hindi sinupil ng sumakay na mananakop. Sa kabilang banda, may mga bersyon naman na sinasabing nagkaroon ng iba pang labanan makalipas ang insidenteng kilala natin sa 'Mactan'—dahil doon, may nagsasabing posibleng nadapa siya sa susunod na salpukan laban sa mas organisadong pwersa ng Espanya o kaya'y pinaslang dahil sa intriga sa pagitan ng mga lokal na datu at karibal.

Bilang isang taong mahilig maghukay ng mga lumang kuwentong-bayan, lagi kong sinasabi na ang talaan ay hindi palaging pare-pareho: ang gawing katotohanan ang isang alamat nang hindi sinasaliksik ang pinagmulan ay delikado. Mas gusto kong isipin si Lapu-Lapu bilang simbolo ng paglaban—kung paano man siya natapos, mas maliwanag sa akin ang kanyang naging epekto kaysa ang eksaktong pangalan ng taong pumatay sa kanya.

Tuwing napag-uusapan ko ang laban sa Mactan, lagi akong naaaliw sa kung paano twisty-turny ang mga historical records—lalo na tungkol sa huling bahagi ng buhay ni Lapu-Lapu. Ayon sa pinakakilala nating primary source tungkol sa pagdating ng mga Kastila, si Antonio Pigafetta, na naglakbay kasama si Magellan, malinaw na nagsulat tungkol sa labanan at kung paano napatay si Ferdinand Magellan noong Abril 1521; ngunit hindi niya inrekord ang pagkamatay ni Lapu-Lapu. Sa madaling salita: walang direktang dokumentong Europeo na nagsasabing sino ang pumatay kay Lapu-Lapu o kung paano siya namatay.

May mga lokal na alamat at mga hinuha sa mga ulat na mas huli, tulad ng mga kronika at oral traditions, na naglalarawan kay Lapu-Lapu na nanatiling buhay at naging mahalagang pinuno sa kanyang baybayin. May mga modernong manunulat na tumutukoy sa mga tekstong gaya ng 'Aginid', pero maraming historyador ang nagsasabing maraming bahagi ng mga ito ay halo-halo sa alamat at hindi laging mapagkakatiwalaan. Sa katotohanan, ang ebidensya tungkol sa kanyang kamatayan ay kulang at magulo.

Bilang isang taong nahuhumaling sa unang kamay na mga kuwento, mas gusto kong tumanggap ng pagkaalam-hindi-tiyak bilang bahagi ng kagandahan ng kasaysayan—may espasyo para sa alamat at pag-alala. Hangga't wala pang bagong dokumento na lalabas, ang pinakatumpak na sinasabi ng mga historyador ay: hindi natin alam kung sino ang pumatay kay Lapu-Lapu, at maaaring hindi siya pinatay ng mga Kastila noong panahon ng unang kontak. Naiwan ako na may respeto at konting pagtataka sa misteryo ng mga unang araw ng ating kasaysayan.

Talagang na-hook ako sa usaping ito mula pagkabata pa lang—mahilig kasi ako magbasa ng magkakaibang ulat at alamat tungkol sa Mactan at sa labanan nila ni Magellan. Sa pinaka-sentrong tala, ang mga kronika ng mga Kastila na sinulat ng mga saksi at manunulat noong ika-16 at ika-17 siglo ay nakatuon sa pagkamatay ni Ferdinand Magellan; sila ang nagpapaliwanag kung paano naganap ang labanan at sino-sa-panig ang lumaban. Ngunit kapag tinanong mo kung sino ang pumatay kay Lapu-Lapu, mahirap magbigay ng tiyak na sagot dahil halos walang maaasahang kolonyal na rekord na nagdedetalye ng kaniyang kamatayan.

May mga lokal na bersyon at oral na tradisyon na nagkukuwento ng iba't ibang wakas para kay Lapu-Lapu—may nagsasabing namatay siya ng payapa sa katandaan, may iba namang nagsasabing nasugatan siya sa ibang labanan at hindi nabanggit ng mga Kastila, at may ilang kuwentong nagtatalakay ng hidwaan sa pagitan ng mga kalapit na datu na nagbunsod ng kanyang bangkay. Ang punto ko: wala talagang isang opisyal o “canonical” na bersyon na tumutukoy kung sino mismo ang pumatay kay Lapu-Lapu sa paraang makukumpirma ng mga modernong historyador.

Bilang tao na mahilig mag-imbestiga ng mga piyesa ng kasaysayan, nakakaaliw pero nakakafrustrate rin ang ganitong kawalan ng katiyakan. Para sa akin, mas nagiging malaking bahagi ng kuwento ni Lapu-Lapu ang pagiging simbolo niya kaysa sa eksaktong detalye ng pagtatapos niya—pero oo, tama rin na magtaka at mag-usisa kung ano ang sinasabi ng iba't ibang bersyon.