Sobrang dami ng nobela ang tumatak sa akin, pero may ilang akdang talaga namang binago ang ihip ng panitikan sa Pilipinas. Una sa listahan ko ay ‘Noli Me Tangere’ at ‘El Filibusterismo’ — hindi lang dahil sila sina Rizal, kundi dahil pinalawak nila ang wika at pambansang kamalayan; nakita ko ito noon pa man sa mga diskusyon sa unibersidad at sa mga lumang edisyon na hawak ng lola ko.
Sunod, hindi ko maiwasang isama ang malalaking epikong kontemporaryo tulad ng mga nobela ni F. Sionil José—ang pagkakasunod-sunod ng kanyang mga akda (katulad ng ‘Po-on’ at ‘The Pretenders’) ay nagpakita ng malalim na pagsusuri ng kolonyalismo, lipunan, at klase. Ramdam ko iyon sa bawat pahina, parang may kumakaluskos na kasaysayan sa likod ng salita.
Sa mas modernong panahon, ang mga nobelang tulad ng ‘Dekada ’70’ at ‘Bata, bata... Pa’no Ka Ginawa?’ ni Lualhati Bautista ay nagdala ng politika at feminismo sa pambansang diskurso; kapag nabasa mo ang mga ito, hindi lang aliw ang hatid kundi pag-igting din ng diskusyon sa tahanan at lansangan. Sa madaling salita, ang pagbabasa ko ng mga ito ay parang paglalakad sa kasaysayan at pulso ng bansa—malalim, masakit, at minsan naman ay nagbibigay pag-asa.