Pagbabalik ni Crisostomo Ibarra sa bayan ay parang bituing nagniningning ngunit agad na nalibing ng mga lumang hidwaan at takot sa pagbabago. Sa pagbabasa ko muli ng ‘Noli Me Tangere’, malinaw na hindi simpleng personal na away ang dahilan ng kanyang pagpapalayas—ito ay sistematikong pagsupil ng mga makapangyarihang indibidwal (lalo na ang mga prayle at mga nababagay sa kolonyal na awtoridad) sa sinumang nagpapakita ng bagong pananaw o ambisyong magbukas ng isip ng bayan.
Una, ang school project ni Ibarra ang pinaka-halata: nais niyang magtayo ng paaralan na magbibigay ng kaalaman sa mga kababayan. Para sa simbahan at sa mga mayayamang nasa kapangyarihan, pagbabanta iyon sa control nila—kahit wala siyang masamang balak. Pang-apat, ang mga intriga ni Padre Damaso at Padre Salvi, pati na rin ang taktika ng mga opisyal na nakakabit sa simbahan, ay naghalo-halo: pinalaki nila ang maliit na sagabal at ginawang kriminal na intensyon. Gumamit sila ng paninirang puri, pekeng testimonya, at takot upang i-label siya bilang subersibo.
Sa huli, ang pagpapalayas ni Ibarra ay medyo ritual na paraan ng kolonyal na lipunan para alisin ang isang “sakit”—ang ideya ng reporma. Bilang mambabasa, sinaktan ako noon; ramdam ko kung paano sinisiguro ng istablisimyento na hindi lang ang katawan kundi pati ang mga ideya ang mapaalis. Napakahusay ni Rizal sa pagpapakita na ang hustisya sa lipunang iyon ay madaling baluktutin kapag may udyok ang makapangyarihan, at iyon ang pinakapuso ng eksena ng pagpapalayas kay Ibarra.