Pamahiin Sa Patay 40 Days Mga Nobela at Kwento

Talagang napapaisip ako tuwing may marinig akong pamahiin tungkol sa patay—baka may pinagbatayan ba talaga o simpleng takot lang ng tao ang nasa likod nito? Sa personal kong karanasan, napansin kong maraming paniniwala tungkol sa kaluluwa at mga palatandaan mula sa yumao ay tumutubo dahil sa paraan ng ating utak na bumubuo ng kwento para punan ang kawalan. Sa psychology, may konsepto ng 'pattern-seeking' at 'agency detection'—automatic na hinahanap ng utak natin ang dahilan sa likod ng kakaibang pangyayari, at mas madali tayong maniwala na may tao o intensyon kapag naganap ang isang di-paliwanag na kaganapan.

May neuroscience din na sumusuporta dito: mga hallucination sa bereavement o pagkawala ay karaniwan, lalo na sa malakas ang emosyon; mga poste ng utak tulad ng temporoparietal junction at limbic system ay gumagamit ng memory cues at emosyon para lumikha ng 'presensya'. Mga pag-aaral sa grief hallucinations nagpapakita na hanggang 30–60% ng mga nagpapalungkot ay nakararanas ng pandinig o pandamdam na tila naroroon ang yumao—hindi ibig sabihing may literal na katibayan ng buhay pagkatapos ng kamatayan, kundi indikasyon ito ng malalim na attachment processes na nagpapatuloy.

Sa antropolohiya, ang pamahiin ay madalas naglilingkod bilang mekanismo para makayanan ang kawalan: ritwal at paniniwala nagbibigay ng istruktura, nagpapababa ng takot at nagtataguyod ng social cohesion. Ako mismo, kapag nawalan ako ng mahal sa buhay, napakakalmado ng mga simpleng ritwal—nagpapadama ng continuity kahit na alam kong may biological at psychological na paliwanag dito. Sa huli, may agham na nagpapaliwanag kung bakit umiiral ang mga pamahiin, pero naiintindihan ko rin ang halaga nila sa puso ng tao.

Nakakataba ng puso kapag iniisip kung paano nabuo ang mga pamahiin tungkol sa patay sa Visayas. Mula sa paningin ko, ang pinagmulan nito ay isang pinagtagpi-tagping tela ng lumang paniniwala at bagong relihiyon — isang halo ng pre-kolonyal na animismo at ang malakas na impluwensiya ng mga Kastila at Simbahan. Bago pa man dumating ang mga dayuhan, naniniwala ang mga ninuno sa Visayas sa espiritu ng kalikasan at sa kapangyarihan ng mga anito at ng kaluluwa ng mga yumaong kamag-anak. Ang babaylan o manggagamot ang karaniwang tagapamagitan; sila ang nag-aalay, naglilinis, at tumutulong sa pagbangon o paglakbay ng kaluluwa.

Nang dumating ang mga Kastila, dinala nila ang mga ritwal na gaya ng misa, novena, at ang ideya ng pag-alaala sa mga yumaong nasa 'Araw ng mga Patay'. Marami sa mga dati nang gawain ay hindi tuluyang nawala kundi nag-merge: ang lamay bilang pagtitipon ay isinama sa pamisa at pagdarasal ng siyam na araw o 'pasiyam'. Kaya ang ilang pamahiin — tulad ng pagtakpan ng salamin, pag-iwas sa pagwawalis sa loob ng lamayan, o mga bawal bago ilibing ang bangkay — ay nagkaroon ng halos relihiyosong paliwanag at praktikal na pinagmulan: pag-iwas sa takot, pagrespeto sa patay, at pagtiyak na may pagkakataong kompletuhin ang ritwal.

Sa huli, lagi kong naiisip na ang pamahiin ay hindi lamang takot; ito rin ay paraan ng komunidad para bumuo ng ritwal at magbigay-kapangyarihan sa mga hindi maipaliwanag. Ang paggalang sa patay sa Visayas ay produkto ng sinabawang kultura — lumang paniniwala, bagong ritwal, at ang pangangailangang magkasama sa gitna ng pagdadalamhati — at iyon ang dahilan kung bakit hanggang ngayon napakatibay ng mga ito sa puso ng mga tao.

Tuwing may lamay sa aming barangay, umiikot agad ang mga kuwentong nagbabala kung ano ang mangyayari kapag nilabag ang pamahiin sa patay. Lumaki ako sa isang pamilyang sensitibo sa mga ganitong paniniwala—may mga bawal na simpleng ginawa lang noon tulad ng pagwawalis sa harap ng kabaong o paghubad ng medyas sa loob ng bahay habang may lamay—at sinasabing magdudulot ito ng hindi magandang kapalaran. Sa personal, nakita ko na ang mga tiyak na epekto na binabanggit ng mga matatanda ay madalas emosyonal at panlipunan: pagiging ‘naiinis’ ng kapitbahay, paghihiwalay ng atensyon sa namatayan, o pag-usad ng hindi inaasahang problema sa pamilya. May mga pagkakataon ding inuugnay nila ito sa panibagong sakit o sunod-sunod na malas—na kung minsan ay tila nagiging prophesiya dahil sa angking takot ng mga tao.

Hindi naman puro sobrenatural ang nangyayari kapag nilalabag ang mga pamahiin. Nakita ko rin kung paanong ang pagkakamali sa paggalang sa yumaong kamag-anak ay nagdudulot ng malalim na alitan sa pamilya: selos, galit, at sama ng loob—mga damdaming kayang magpalala ng anumang maliit na problema hanggang lumaki. May barkada kami noon na sinubukan ang isa pang tradisyon at nagkaroon ng matinding argumento ang pamilya dahil naipit ang ibang ritwal; masakit yang eksena kaysa sa anumang kwento ng multo.

Sa huli, naniniwala ako na ang pinakamalaking epekto ay ang pagguho ng tiwala at ang paglala ng lungkot sa mga naiwan. Hindi ko sinasabi na lahat ng pamahiin ay may tunay na espirituwal na kapangyarihan, pero hindi rin tama basta tanggalin ang mga ritwal na nagbibigay ng pagkakaisa at ginhawa sa panahon ng pagdadalamhati. Mas gusto kong igalang ang pinag-ugatan ng tradisyon at unawain kung bakit mahalaga ito sa iba, dahil ang tunay na pinsala ay kadalasang nanggagaling sa sugat ng damdamin, hindi lang sa takot ng multo.