Sobrang naantig ako noong una kong inabot ang sipi ng 'El Filibusterismo'—hindi lang dahil sa kwento kundi dahil sa mga bagay na nagiging tanda ng rebolusyon sa loob nito.
Una, si Simoun mismo ang pinakamalakas na simbolo: siya ang nagdadala ng planong maghahasik ng pagbabago sa pamamagitan ng pagkawasak. Hindi siya simpleng tagapagbusbog; siya'y katiwang-tao ng galit, simbolo ng pambansang poot at paghahangad ng hustisya. Kasabay ng kanyang katauhan ay ang mga gamit at alahas na kanyang daladala—mga maruruming kayamanan na ginawang palihim na sandata—na nagpapakita na ang rebolusyon ay minsang nakakabit sa panlabas na kagandahan at panloob na pagkawasak.
Pangalawa, ang pagsabog sa huling bahagi ng nobela—ang pilotong pagsalakay at ang pumutok na bomba—ay literal at metaporikal na simbolo ng rebolusyon: isang malaking galaw na puwedeng magpabago o magwasak nang ganap. Hindi ko rin malilimutan ang kabataan—mga estudyante at kabataang may ideyalismo—bilang simbolo ng pag-asa at alternatibong paraan ng pagbabago. Sa kabuuan, nakikita ko ang rebolusyon sa 'El Filibusterismo' bilang halo ng pagkasira at pag-asa, at ang mga simbolo nito ay palaging nagpapakita ng kontradiksiyon ng laban para sa hustisya at ang panganib ng sariling transformasyon.